Jak gminy egzekwują uchwały antysmogowe i zakaz spalania odpadów? Polski Alarm Smogowy przedstawia trzy raporty dotyczące kontroli palenisk prowadzonych w 2025 roku w Małopolsce, województwie śląskim i metropolii warszawskiej. Wszystkie trzy publikacje ukazały się pod wspólnym tytułem „Nierówni wobec prawa”.
Tegoroczne badanie PAS objęło 183 gminy województwa małopolskiego, 167 gmin województwa śląskiego i 70 gmin metropolii warszawskiej. Na podstawie danych pozyskanych od samorządów gminnych przeanalizowano m.in. liczbę kontroli palenisk, wykrytych naruszeń uchwał antysmogowych i zakazu spalania odpadów oraz nałożonych sankcji w każdym z badanych regionów. Po raz pierwszy analizę ilościową uzupełniono o wywiady pogłębione z osobami odpowiedzialnymi za prowadzenie kontroli w gminach.
Wyniki najnowszego badania PAS potwierdzają utrzymujące się od lat problemy samorządów gminnych z organizacją kontroli i egzekwowaniem przepisów. Odsetek kontroli, podczas których stwierdzono naruszenie uchwały antysmogowej, a więc eksploatowanie pozaklasowego pieca tzw. kopciucha, pozostaje niski – w żadnym z trzech badanych regionów nie przekracza kilkunastu procent. Tymczasem na terenie objętym badaniem znajduje się ponad 350 tysięcy budynków opalanych wyłącznie tego typu urządzeniami[1].
Jeszcze rzadziej niż naruszenia uchwał antysmogowych wykrywane jest spalanie odpadów – takie przypadki stwierdzane są podczas zaledwie kilku procent kontroli. Wywiady pogłębione ujawniły ponadto duże różnice między gminami w sposobie egzekwowania przepisów. W jednych gminach naruszenie uchwały antysmogowej skutkuje nałożeniem mandatu, w innych kończy się jedynie pouczeniem. Oznacza to, że podobne naruszenia przepisów mogą spotykać się z różną reakcją służb kontrolnych w zależności od gminy. Ważną rolę odgrywa tu obecność straży miejskich i gminnych – samorządy dysponujące takimi służbami na ogół prowadzą więcej kontroli i bardziej konsekwentnie reagują na stwierdzone naruszenia.
Osobnym problemem, ujawnionym w badaniach prowadzonych w Małopolsce i metropolii warszawskiej, są niewymienione kotły i inne pozaklasowe urządzenia grzewcze w budynkach i lokalach należących do gmin. Choć ich użytkowanie jest już zabronione, wiele samorządów nadal posiada takie urządzenia w swoich zasobach.
Przeprowadzone badania wskazują na potrzebę usprawnienia systemu kontroli palenisk i egzekwowania przepisów antysmogowych. Wśród najważniejszych rekomendacji PAS znalazły się zwiększenie skuteczności kontroli, ujednolicenie zasad reagowania na stwierdzone naruszenia oraz wzmocnienie potencjału kontrolnego gmin, m.in. poprzez rozwój straży gminnych i międzygminnych. Istotne jest również lepsze wykorzystywanie danych z Centralnej Ewidencji Emisyjności Budynków do planowania kontroli oraz wymiana nielegalnych urządzeń grzewczych w budynkach i lokalach należących do samorządów. Działania te powinny przyczynić się do bardziej skutecznego i spójnego egzekwowania obowiązujących przepisów antysmogowych.
Raporty do pobrania:
· „Nierówni wobec prawa. Kontrole palenisk w Małopolsce w 2025 roku”
· „Nierówni wobec prawa. Kontrole palenisk w województwie śląskim w 2025 roku”
· „Nierówni wobec prawa. Kontrole palenisk na terenie metropolii warszawskiej w 2025 roku”
[1] Źródło: Centralna Ewidencja Emisyjności Budynków (CEEB). Podana liczba odnosi się wyłącznie do budynków jednorodzinnych (nie uwzględnia budynków wielorodzinnych), dlatego rzeczywista skala występowania pozaklasowych urządzeń grzewczych w regionach objętych badaniem może być większa.
